Jul 8

Ewald Engelen: de huizenmarkt is nog steeds een zeepbel

 

bron:  cafeweltschmerz.nl

Jun 7

Door: Ewald Engelen

Ewald-Engelen-close-3jun13-1-669x297We schrijven 20 januari 2000. In een brief aan de Tweede Kamer constateert DNB dat Nederland aankoerst op een huizenzeepbel van de buitencategorie. Met grote gevolgen voor de schuldpositie van huishoudens, de balansen van banken en de financiële stabiliteit van Nederland.

De cijfers liegen er niet om. Tussen 1994 en 1998 was de maximale leenruimte voor een tweeverdienersechtpaar met 86 procent gestegen, van 242.688 gulden in 1994 naar 451.332 gulden in 1998. Daarvan kon volgens DNB slechts een vijfde worden verklaard uit reële salarisstijgingen.

Ook al was er volgens DNB geen reden te vrezen voor een grote kladderedatsj, toch adviseerde de toezichthouder om het maximale leenplafond in de toekomst op 100 procent van de waarde van het onderpand te stellen. Uiteraard in overleg met de sector. Dit was immers het tijdperk-Wellink.

Hoe reageerde de verantwoordelijke minister, vvd-er Gerrit Zalm? Ik citeer: ‘Het rapport onderbouwt de tot dusver gevolgde beleidslijn, waarbij de transparantie van de markt voor hypothecaire kredietverlening voorop staat en het beleid meer in het bijzonder is gericht op het bevorderen van een goede en objectieve verschaffing van informatie bij het verstrekken van hypothecaire leningen.’ Oftewel geen zorgen: transparantie en marktwerking volstaan om de boel gezond te houden.

Om te vervolgen dat ‘het van belang is dat huizenkopers voldoende financieringsmogelijkheden houden’ en dat het dus geen pas geeft om een leningenplafond van 100 procent in te stellen en dat ‘het niet aan de overheid is om de keuze van de consument en de geldverstrekker te bepalen’, maar aan de markt. En dus gebeurde er niets.

Acht jaar later, zes maanden voor het bankroet van Lehman Brothers, zette het IMF in zijn halfjaarlijkse World Economic Outlook Nederland in het rijtje van landen met de grootste ‘onverklaarbare’ overwaardering van huizen: ‘De landen die de grootste onverklaarbare huizenprijsstijgingen hebben doorgemaakt, zijn Ierland, Nederland en het VK – na tien jaar waren de huizenprijzen in deze landen 30 procent hoger dan volgens de “fundamentals” zou horen.’

In de dagen erna brak een stortvloed van kritiek los op de berekeningen van het IMF, met achter de schermen diplomatieke pressie op hoog niveau. 10 april, Wouter Bos in Het Financieele Dagblad: ‘IMF te negatief over Nederland’. Diezelfde dag in het NRC Handelsblad, Ger Hukker van de Nederlandse Vereniging van Makelaars: ‘IMF maakt grote fouten in de analyse’. 11 april, Rabo-econoom De Jong-Tennekes in het Nederlandsch Dagblad: ‘Het IMF slaat de plank volledig mis met zijn waarschuwing dat de kredietcrisis een bedreiging vormt voor de Nederlandse huizenmarkt’. Hukker opnieuw, nu in de Volkskrant: ‘Het is kwalijk dat het IMF zulk slecht onderzoek de wereld in slingert’, en: ‘Niks zeepbel, niks 30 procent te duur. Met de huizenmarkt in Nederland is niks mis.’

12 april, Volkskrant-columnist Frank Kalshoven: ‘Het IMF begrijpt de Nederlandse huizenmarkt niet’. 13 april, De Telegraaf: ‘Wellink witheet op IMF: van rapport over huizenmarkt klopt niets’. 15 april, Freek Hoek, PR-man van de Rabobank in Het Financieele Dagblad: ‘Het IMF schaadt Nederlandse banken’, ‘Het IMF zit ernaast. Maar beleggers schrikken hiervan’, aldus Hoek. ‘Dit kan zeker effect hebben op de renteopslag die we betalen. Of beleggers zeggen dat ze helemaal geen papier meer van Nederlandse banken kopen’.

19 april, het CPB in de Volkskrant: ‘geen lucht in prijs van huizen’, en: ‘De huizenprijzen zitten ongeveer op het niveau dat je zou mogen verwachten’. 21 april, het IMF trekt de waarschuwing schielijk in: ‘De exacte cijfers moeten met een korreltje zout genomen worden’, aldus een woordvoerder. In 2014 waren de huizenprijzen met 25 procent gedaald en zat het IMF er dus verrassend dichtbij.

Zes jaar na de crisis likt Nederland nog altijd de wonden van zijn geïmplodeerde huizenzeepbel. Van de 4,6 miljoen huishoudens met een hypothecaire schuld hikken er pakweg 1,5 miljoen tegen forse onderwaarde aan. Dat is een derde van alle huishoudens, meer dan de kwart die in de VS op het dieptepunt van de crisis onder water stond.

En waren het in de VS overwegend de laaggeschoolden aan de onderkant van de arbeidsmarkt die hun onroerend goed vermogen zagen verdampen, in Nederland zijn het vooral de 45-minners die onder water staan. Volgens DNB kijkt 60 procent van de leeftijdcohorten tussen de 25 en 45 jaar aan tegen onderwaarde, is tussen de 45 en 50 jaar het percentage met onderwaarde en overwaarde min of meer gelijk, terwijl iedereen boven de 50 forse tot zeer forse (meer dan een ton) overwaarde heeft.

Huizenzeepbellen zijn verschrikkelijk: ze hebben nieuwkomers op de huizenmarkt gedwongen zich tot hun oren in de schulden te steken, net op het moment dat ook de zorg voor kinderen en ouders op het gezinsbudget drukt. Ze hebben in Nederland tot scherp stijgende woonlasten geleid (na Griekenland en Denemarken met 30 procent van het besteedbaar inkomen de hoogste van Europa), ze hebben de omvang van de hypothekenportefeuille op de bancaire balansen verder opgestuwd, ze hebben kwetsbare huishoudens opgezadeld met een van de hoogste private schuldenlasten ter wereld en ze hebben huishoudens, banken en de Nederlandse economie op onverantwoorde wijze blootgesteld aan plotselinge disrupties in het interbancaire leenverkeer. Zo bleek na het bankroet van Lehman Brothers op 15 september 2008.

Van de vier Nederlandse grootbanken moesten er twee worden genationaliseerd, had er een forse kapitaalinjecties en staatsgaranties nodig en moest een handvol kleinere banken en verzekeringsmaatschappijen ofwel bij de overheid aankloppen ofwel bij grotere collega’s toevlucht zoeken. De directe schade voor de Nederlandse belastingbetaler bedroeg volgens de Rekenkamer 129 miljard euro, waarmee Nederland tot de zwaarst getroffen landen behoort. Om over de indirecte schade in de vorm van gemiste groei – in 2015 is de Nederlandse economie per hoofd van de bevolking nog altijd 5 procentpunt kleiner dan in 2008 – baanverlies, faillissementen, gestegen zelfmoorden en dalend kindertal maar te zwijgen.

En dus zou je verwachten dat de politieke elite alles op alles zet om huizenzeepbellen in de toekomst te voorkomen. Onder het motto: eens maar nooit weer. Inderdaad zijn de leenvoorwaarden verscherpt: er is een aflossingverplichting geïntroduceerd, de aftrekbaarheid is gelimiteerd en er is een lager leenplafond overeen gekomen. Maar de invoeringstermijn is lang en de maatregelen zijn onvoldoende om Nederland in de pas te laten lopen met meer restrictieve buitenlanden. Terwijl de Zweedse centrale bank een leenplafond van 50 procent overweegt, kan je in Nederland nog altijd een huis kopen zonder eigen geld.

Het komt door de schaamteloze lobby van een bancaire sector die niets heeft geleerd, niets is vergeten en die de Nederlandse economie zes jaar na de grootste crisis sinds de jaren dertig nog altijd in een wurggreep houdt. Neem het document dat de NVB op 26 mei 2014 het licht deed zien, getiteld ‘The Dutch housing market’. Het is de klunzige poging van de Nederlandse bankenlobbyist om het beeld dat in het buitenland bestaat van de Nederlandse huizenmarkt, namelijk dat Nederland zucht onder een huizenzeepbel van Ierse proporties en wereldkampioen hypotheekschulden is, bij te stellen.

In het document bestaat de NVB het niet alleen te ontkennen dat er iets mis is met de huizenmarkt, maar ook te beweren dat de oorzaak van de problemen niet bij de banken maar bij fiscus en huurders ligt: ‘In Nederland hebben fiscale aftrekposten een grote rol gespeeld bij de ontwikkeling van zowel de huizenmarkt als de hypotheekmarkt. De omvangrijke en strikt gereguleerde huurmarkt is ook een factor geweest.’

Of neem het aanstaande eerherstel van de verpakte hypotheek, een langgekoesterde wens van Nederlandse bankiers. Voor de crisis waren Nederlandse banken voor hun financiering zwaar afhankelijk geworden van deze markt. Pakweg een derde van alle Nederlandse hypotheken is als obligatie weggezet bij buitenlandse banken en pensioenfondsen.

Geen wonder dus dat de NVB in haar bijdragen aan de Bazelse consultatierondes voor nieuwe buffereisen (Bazel 3) er op bleef hameren dat de internationale toezichthouder bij haar regelgeving rekening moest houden met het ‘uitzonderlijk goede track record’ van Nederlandse securitisaties tijdens de crisis. En daarmee bedoelde de NVB de lage faillisementen: Nederlandse securitisaties zijn ‘prime’, niet ‘sub-prime’. En daarmee verzweeg de NVB gemakshalve de rol die securitisatie had gespeeld bij het opblazen van de Nederlandse huizenzeepbel.

Of zoals Rob Koning, directeur van de Dutch Securitisation Association – een inittiatief van het inmiddels verscheden Holland Financial Centre, opgericht in september 2013 om de reputatie van de verpakte hypotheek op te vijzelen – in een uitzending van Argos op 21 juni 2014 toegaf: ‘Wat wij hopen, is dat de economie weer gaat aantrekken, mensen weer huizen gaan kopen, dat de hypotheekschuld weer voorzichtig gaat toenemen. En dat moet gefinancierd worden en dat kan niet met een teruglopende securitisatiemarkt.’

Om eraan toe te voegen dat de huizenprijsdaling van de afgelopen zes jaar een afwijking was en terugkeer naar het prijsniveau (en schuldenpeil) van 2008 het streven moet zijn. Om dat mogelijk te maken heeft Koning de ECB, Bazel en DNB onophoudelijk bestookt: ‘Overal hebben we duidelijk gemaakt dat we hebben geleerd van de fouten van het verleden. We hebben in Nederland en andere Europese landen een securitisatieproduct dat degelijk in elkaar zit, dat veilig is, waarover heel duidelijke informatie wordt verstrekt. En passen jullie je regels hier nou eindelijk eens op aan.’ Terug naar 2008 – duidelijker kan het niet worden gezegd.

Het heeft alles te maken met de lucratieve geldmachine die het hypotheekbedrijf voor banken is. Ga maar na: volgens berekeningen van het Amsterdamse Centrum voor Recht en Economie bedraagt de bruto rentemarge op hypothecaire kredieten een slordige 3 procent. Op een hypotheekportefeuille van 650 miljard euro betekent dat een netto inkomstenstroom van bijna 20 miljard euro per jaar. Afgezet tegen operationele baten van 15 miljard euro, 7,3 miljard euro en 13 miljard euro in 2013 voor respectievelijk ING, ABN Amro en Rabobank betekent dit dat bijna 60 procent van de bancaire inkomsten afkomstig is van het hypotheekbedrijf. En zo goed als risicovrij: sinds 1993 valt een groeiend deel van de verstrekte hypotheken (driekwart in 2012) onder de Nationale Hypotheek Garantie en is het wanbetalingsrisico dus voor de staat. En als het echt mis gaat – zo heeft de crisis geleerd – zijn het de belastingbetalers die er voor opdraaien, niet de bankiers.

Voeg er nog wat advies- en bemiddelingskosten, kosten voor bankgaranties, bereidstellingsprovisie, rente en kosten eventuele overbruggingskredieten, bouwrentes en boeterentes, om maar te zwijgen van de commissies die securitisaties de bank opleveren aan toe en het is evident waarom banken niets liever deden (en doen) dan hypotheken slijten; waarom hypotheken de grootste post op de balansen van de Nederlandse grootbanken zijn: 209 miljard euro op een bancaire balans van 670 miljard euro bij Rabobank, 290 miljard euro (Nederlandse en buitenlandse hypotheken) op een balans van 880 miljard euro bij ING en 150 miljard euro op een balans van 372 miljard euro bij ABN Amro; waarom bankiers en (bank)economen ook na de crisis bij hoog en bij laag ontkennen dat Nederland een huizenzeepbel heeft gekend omdat de ‘fundamentals’ in orde zouden zijn en Nederland gevrijwaard is gebleven van Spaanse spookvilla’s en Ierse spookdorpen.

En waarom de hypotheekrenteaftrek nog altijd als voornaamste boosdoener wordt gezien en niet de soepele leenvoorwaarden van banken, terwijl deze fiscale faciliteit al sinds 1893 bestaat en ook andere landen die kennen, waardoor levensgroot vragen opdoemen als waarom hier en waarom nu?

bron: ewaldengelen.blogspot.nl

Nov 28

Financieel geograaf Ewald Engelen hakt in zijn boek De schaduwelite in op bankiers, politici en gladde lobbymannetjes. Uit zijn boek blijkt dat de Nederlandse economie voor een groot deel is gebouwd op de huizenzeepbel en dat de lobby er alles aan doet deze in stand te houden.  Jan Modaal mag de kosten betalen.

Lees ook: IMF bezorgd over Nederlandse huizenmarkt (allereerste topic uit 2008)

Ik heb een aantal fragmenten uit zijn boekpresentatie achter elkaar gezet waarin de Nederlandse hypotheken en de huizenmarkt ten sprake komen.

 

Goed om te zien dat toch nog iemand oprecht boos kan worden..

Oct 22

ewald-engelenDe loan to value – de hoogte van de lening afgezet tegen de waarde van het onderpand – is de crux van het Nederlandse schuldenverhaal. Taco van Hoek noemt dit begrip maar één keer in zijn boek, constateert financieel geograaf Ewald Engelen.

Volgens de auteur van ‘De risicomijdende samenleving’, bouweconoom Taco van Hoek, heeft Nederland geen huizenzeepbel. Volgens Van Hoek is er niets mis met de hoge Nederlandse hypotheekschulden. En volgens Van Hoek is er geen reden om tobberig te doen over de economische toekomst van Nederland. Al lezende vraag je je onherroepelijk af op welke planeet Van Hoek leeft.

Ga maar na: sinds midden jaren negentig zijn zowel de bankbalansen, de hypotheekschulden, de huizenprijzen als de woonlasten geëxplodeerd. De eerste met een factor twee, de tweede met een factor vijf, de derde met een factor drie tot vier en de laatste met een factor twee: volgens Eurostat heeft Nederland na Griekenland en Denemarken de hoogste woonlasten van de EU.

Lees verder op de site van cobouw.nl

Ewald Engelen, financieel geograaf, werkzaam aan de Universiteit van Amsterdam. 

Aug 12

Erik de Vlieger en Willem van Weelden hadden in het programma Cafe Weltschmerz van de Amsterdamse zender AT5 een gesprek met financieel geograaf Ewald Engelen. Het ging vooral over de toekomstige problemen bij de Rabobank, over Blackrock en over de problematiek rond de financiële wolven. Engelen geeft aan dat de Rabobank er alles aan doet om de huizenprijzen omhoog te praten en dat ze al jaren de zeepbel op de huizenmarkt ontkennen.

zie ook: ‘Nieuwe recessie in Nederland onwaarschijnlijk’

zie ook: Wim Boonstra (Rabobank) : gaat u rustig slapen

bron: AT5

Dec 8

De documentaire Radar Extra: De Schuldvraag vertelt je alles wat je altijd al wilde weten over geld en schuld, maar nooit durfde te vragen. Exclusieve interviews en verhelderende animaties leggen moeilijke economische begrippen voor iedereen begrijpelijk uit. Tegelijk biedt deze speciale dubbelaflevering van Radar verrassende inzichten die je kijk op de financiële wereld voorgoed zullen veranderen.

ScreenShot006Online première: unicum in Nederland
Radar Extra: De Schuldvraag wordt uitgezonden op maandag 23 en maandag 30 december. Een week eerder zullen beide delen van de documentaire echter ook al integraal op deze website te zien zijn – een unicum voor een journalistiek programma in Nederland. Vanaf dat moment kun je fragmenten uit de reportages en de animaties ook zelf delen met vrienden.

met: Arnoud Boot, Dirk Bezemer, Herman Wijffels en Ewald Engelen.

bron: Trosradar.nl

Dec 11

Ewald Engelen mocht weer eens een praatje houden bij Jeroen en Paul. Dit keer over over economische krimp in combinatie met hoge schulden.

zie ook: narcistische wijsneus

Hij kwam met het idee om de pensioentegoeden te gebruiken om de tophypotheken af te lossen.  Ewald vergat duidelijk even dat de mensen met de hoogste hypotheekschulden nog niet zoveel pensioen hebben opgebouwd, vrijwel al ons vermogen zit bij de 50+ers.

 

vermogen

Nov 10

Prof. Ewald Engelen (Universiteit van Amsterdam) en Peter Verhaar (oprichter van de Alex beleggingsbank)  hebben het over wat er moet veranderen in het bankwezen.

bron: Room for Discussion

Mar 20

Ik zeg het maar vast: dit wordt geen vrolijke column. Dus als u na de berichtgeving over aardbeving, tsunami en nucleaire meltdown in Japan uw quotum aan ellende heeft bereikt, raad ik u aan deze column over te slaan.

Van Michiel Bicker Caarten, de voormalige anchorman van Uitgesproken WNL, mocht ik het niet doen: u de stuipen op het lijf jagen met doemscenario’s over de Nederlandse huizenmarkt. Dat past een academicus niet, zo mailde hij mij naar aanleiding van een eerdere column (Ierse spiegel) waarin ik op de gelijkenissen tussen Ierland en Nederland wees. Maar ik doe het toch: eens een pessimist, altijd een pessimist. Laat mij dus kort uitleggen waarom wij aan de rand van de hypothecaire afgrond staan en hoe wij net zo’n financieel ‘zwart gat’ kunnen worden als de Verenigde Staten of Ierland.

In vijftien jaar tijd zijn de prijzen voor eengezinswoningen in Nederland verdriedubbeld, van 100.000 tot pakweg 300.000 euro, en voor appartementen verdubbeld, van 75.000 naar ruim 150.000 euro. Sindsdien zijn de prijzen eerst licht gedaald en toen gestabiliseerd. Daar hoort uiteraard een grote particuliere schuldenlast bij. Er is dan ook geen land in Europa met zo’n hoge hypotheekschuld als het brave Nederland. De totale omvang ervan is ongeveer zo groot als ons bruto nationaal product. Om precies te zijn 614 miljard euro. Dat komt neer op een schuldenlast van ruim 100.000 euro per persoon. Een beetje minder dan de private schuld in Ierland, en veel meer dan die van de Verenigde Staten (75.000 euro), het Verenigd Koninkrijk (47.000 euro), Duitsland, Frankrijk en België (alle drie rond de 45.000 euro).

Maar er is meer. Waar in landen als de Verenigde Staten, Ierland en het Verenigd Koninkrijk leningen tot een maximum van pakweg tachtig tot negentig procent van de waarde van het onderpand gebruikelijk zijn, is in Nederland meer dan de helft van de hypotheken die de afgelopen tien jaar zijn verstrekt een zogenaamde tophypotheek. Dat wil zeggen een lening van gemiddeld 113 procent van de waarde van het onderpand. Bovendien is een groeiend deel van de leningen aflossingsvrij: maar liefst 43 procent van de hypotheken die zijn verstrekt in 2005 en 2006. Verder kiezen huizenbezitters steeds vaker voor hypotheken met korte looptijden. Voor de crisis had rond de dertig procent van de nieuwe hypotheken in Nederland een looptijd van minder dan twee jaar. Oftewel, Nederland kent zo zijn eigen subprime-hypotheken: aflossingsvrij, hoger dan de waarde van het onderpand, en met korte looptijden waardoor de gevoeligheid voor renteschokken extreem hoog is.

Daar komt bij dat Nederlandse banken zonder dat u het wist een securitisatiemachine van welhaast Anglo-Amerikaanse proporties hebben opgezet. Ja, u leest het goed. Wat in de Verenigde Staten een mondiale financiële meltdown heeft veroorzaakt – het bijeenvegen, verpakken, trancheren en doorverkopen van hypothecaire leningen – gebeurde en gebeurt ook in Nederland op grote schaal. Nederland is na de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk de grootste markt voor verpakte hypotheekobligaties. Ongeveer een derde van onze hypotheken is door banken als ABN Amro, ING en Rabobank doorverkocht aan Amerikaanse, Britse en Duitse institutionele beleggers. Zonder u daarvan te verwittigen. Met dank aan De Nederlandsche Bank en het parlement, die dat in 2004 hebben mogelijk gemaakt.

Terwijl de nationale hypotheekmaffia haar handen in onschuld wast en bij hoog en bij laag beweert dat de Nederlandse huizenmarkt volstrekt uniek is en geen spat lijkt op die van de Verenigde Staten of Ierland, hoef je geen helderziende te zijn om te bevroeden dat alle sterren in de richting van een Nederlandse hypothecaire meltdown wijzen: stijgende olieprijzen door politieke onzekerheid in het Midden-Oosten, snel oplopende inflatie resulterend in een reeds aangekondigde renteschok (Trichets ‘grote waakzaamheid’) en alle Nederlanders met een tophypotheek hebben het nakijken. Met sterk stijgende executieverkopen en afwaarderingen op hypotheekobligaties zou een Nederlandse hypotheekcrisis het Europese financiële stelsel opnieuw naar de rand van de afgrond kunnen brengen.

Nederland is een raar land: aangeharkt, ingeperkt en gladgestreken als het is, koestert het de illusie te goed te zijn voor de ellende van de rest van de wereld. Geen oorlog, geen corruptie, geen genocide, geen fundamentalisme, geen speculatieve verdwazing. En ondertussen grossiert de elite in zelfverrijking, marcheert Nederland fier aan het hoofd van de parade van het Europese populisme, heeft het een niet geringe bijdrage geleverd aan de genocide van anderen, en is hier een speculatieve huizenbel geblazen die zijn gelijke in de wereld niet kent.

De volgende financiële Apocalyps zou zo maar van Nederlandse origine kunnen zijn. Meesters in zelfbedrog zijn we.

Ewald Engelen

bron: De Groene Amsterdammer